[GUTUNA] Despopulazioaren aurka borrokatuz ere itzaltzen dira suteak

Orain, uda amaitu dela, suteen eta horien arrazoien inguruko balantzea egiteko unea da. Izan ere, uda bakoitzean, lau hilabetetara luzatuta, basoek eta zelaiek su handiagoa hartzen dute, eta nabarmenagoa da bero itogarria eta prezipitazio eza. Klima aldaketa jada ez da kontu teorikoa, orainaldian uztartzen da. Jatorri antropogenikoa duen errealitate bat da, eta haren ondorioak jasaten ari gara jada, eta gero eta baldintza hobeak sortzen ditu muturreko suteetarako. Izan ere, Nafarroan 15.000 hektarea baino gehiago suntsitu zituzten 2022ko sute suntsitzaileak oraindik erretinan gordetzen ditugun bitartean, edo berrikiago Urzainkikoa, gogoratzen den urtetsuena izan dena, Espainiako estatuan bakarrik 300.000 hektarea erre dira aurten, batezbesteko historikoaren hirukoitza.

Une honetan, ultraeskuinaren ukazio klimatikoa jasanezina bezain iraingarria da. Leonardo Di Caprio protagonista duen No mires arriba filma ekartzen digu gogora, non agintariek eta komunikabideek Lurrera mehatxuka hurbiltzen zen kometa erraldoiari arreta saihesteko gonbita egiten zuten. Pelikula honek planteatzen duen eszenatokia muturreko eskuinaren ohiko patroi bat da, arazo konplexuei bekaitz ordaintzaileak bilatzen saiatzea. Izan ere, errazagoa da mugimendu ekologistei, ingurumen erregulazioei edo 2030 Agendaren ustezko konplotei errua botatzea, erabateko eraldaketak behar dituen gizarte eredu bati dei egiten dion erantzukizun kolektiboa (nahiz eta desberdina izan) dagoela onartzea baino. Pelikula honen parabola da ezinezkoa dela inertzia zaharrekin jarraitzea, kometa erraldoia gure buruen gainera gupidagabe hurbiltzen den bitartean.

Hori bai, klima aldaketa ez da jasaten ari garen eta gero eta jatunagoak diren sute hauen azalpen bakarra. Badira beste faktore batzuk ere, eta horien artean badago bat askoz gutxiago aipatzen dena: despopulazioa.

Juan Picosek, Vigoko Unibertsitateko irakasleak, berriki Eixo Atlantikoari buruz egindako azterketa batek, despopulazioaren eta baso suteen arteko lotura jarri du berriz ere mahai gainean. Biztanleria desagertzen den tokian, nekazaritza  eta abeltzaintza jarduerak ere desagertzen dira, eta belaunaldiz belaunaldi lurraldea zaindu eta antolatu duten baso ingurunea ere desagertzen da.

Horri dagokionez, Nafarroako datuak ez daude errealitate horretatik kanpo, kezkagarriak dira eta, aldi berean, oso argigarriak. Nafarroa da baso-masa gehien hazi den laugarren erkidegoa (gure lurraldearen % 60 okupatu du jada); hamar urte eskasetan, berriz, nekazaritza ustiategien % 34,5 galdu dugu, eta nagusiki nekazariak diren pertsonen % 21,1.

Ez gara iraungitzen diren enpleguez bakarrik ari. Ustiategi bat ixten denean, lurraldea kudeatzeko modu bat ere desagertzen da. Lursailak eta larreak utzi, eta paisaia mosaikoa desagertu egiten da, hau da, eremu berean baso, nekazaritza, larre eta sastraka guneek osatzen dutena, eta funtsezkoak direnak, sugarren hedapena oztopatzen dutelako. 

Abeltzaintza estentsibo bat behar dugu, elikagaiak ekoizteaz gain, larreak mantendu, paisaia kudeatu eta erregai begetala murrizten lagunduko duena. Horretarako, abeltzaintzako azpiegiturak berreskuratu behar ditugu, baita lan horiek egiten dituztenen prebentzio ekintzen ordainetan ordainketa aztertu ere.

Horregatik, neurri handi batean, sute nagusien mapak bat datoz jendez husten ari diren eremuekin. Harreman horrek laguntzen digu ulertzen despopulazioa landa eremuen arazo demografiko bat baino askoz gehiago dela. Despopulazioa da suteen egitura erregaia, eta krisi klimatikoarekin batera, ekaitz perfektua sortzen dute jasaten ditugun seigarren belaunaldiko edo megaindar sute hauetarako.

Nafarroaren bilakaera demografikoari dagokionez, Kontuen Ganberak egiaztatu zuen Nafarroa osoan biztanleria % 27 handitu bazen ere 1992tik 2022ra, Nafarroako udalerrien erdiak baino gehiagok biztanleak galdu zituztela. Eta 2022an, Nafarroak dituen 272 udalerrietatik 166 zeuden despopulazio arriskuan. Hau da, despopulazio arazo handia dago, biztanleriaren hazkunde globalaren testuinguruan. Eta horren arrazoia da biztanleria gero eta gehiago kontzentratzen ari dela Iruñerrian.

Horregatik guztiagatik, arrazoiak soberan daude Despopulazioaren kontrako eta Landa Garapenerako Foru Lege baterako. Inertziak aldatzeko gai izango den marko juridiko transbertsala behar dugu. Jar dezala despopulazioaren auzia erdigunean. Eskubideak, zerbitzuak, etxebizitza eta aukerak bermatuko dituena, bizilekuaren posta kodea kontuan hartu gabe. Nekazaritza eta abeltzaintza mantentzen lagunduko duena; jarduera ekonomikoa sortuko duena eta gure herrietan bere bizi proiektua garatu nahi duenari horretarako aukera emango diona.

Eta horretarako, edukiarekin asmatzea bezain garrantzitsua da praktikara eramateko moduarekin asmatzea. Eta alde horretatik ez gara zerotik abiatzen. Pirinioetako Plan Estrategikoak bide bat erakutsi digu. Lurraldeari entzun behar zaio lehenik, bertan bizi direnekin batera identifikatu behar dira bere beharrak, lehentasun partekatuak ezarri behar dira eta Nafarroako Gobernuak, tokiko erakundeek, eragile sozialek eta herritarrek elkarrekin lan egin behar dute.

Ildo berean, Nafarroako Udal eta Kontzejuen Federazioak bultzatutako parte hartze prozesua nabarmendu behar da. 2025ean 113 toki entitatetako hautetsiek parte hartu zuten, eta haien lanetik 74 proposamen zehatz sortu ziren. Eta orain, Lege Aurreproiektua ezagututa, NUKFa lurraldera itzuli da ekarpen horiek zenbateraino jaso diren eta oraindik hobetu beharreko alderdiak zein diren kontrastatzeko.

Kontua ez baita administrazioak Iruñetik diseinatzea irtenbideak eta ondoren lurraldera eramatea. Helburua da landa inguruneak berak ere parte hartzea. Gure herrietan bizi eta lan egiten dutenak politika publikoen hartzaile hutsak ez direla onartzekoa, baizik eta politika horien diseinu, garapen eta ebaluazioaren protagonista izan behar dutela aitortzekoa. 

Laster murgilduko gara Nafarroako Parlamentuan Despopulazioaren aurkako eta Landa Garapenerako Foru Lege Proiektuaren tramitazio eta negoziazioan. Asko dugu jokoan, eta emaitza parean egotea lortu behar dugu. Izan ere, ez dugu herri batzuen auzi demografiko bat bakarrik jokoan, zeharkako kontu bat da, gizarte osoan eragin garrantzitsuak dituena.

Jendea bizi den lurraldea lurralde zaindua da, eta arrisku gutxiagokoa. Eta entzundako lurralde bat etorkizuna duen lurraldea da.