Basaburu Ttikian ez dugu berriro arte sumatu. Saldiasen, lehenbizikoz, Alduntzingo Martin erlezainak harrapatu du kabi bat joan den abenduan. Herri hau zakurraren ipurtzuloan dago, baina erlezainek pentsatzen zuten lehenago edo geroago agertuko zela honata ere. Mendian goiti, gehiago kostatzen zaio hedatzea, baina 800 metrora ere ikusi izandu dituzte kabi horietarik; orduan, ez da harritzekoa hona arteraino ere agertzea. Erreka ondoetan maite dute paper pilota horiek egitea, eta erreka goiti joaten dira hedatuz-hedatuz.
Orain ailegatu berritan akaso ez, baina sarri hasiko gara ikaratzen liztor zahar horrekin. Problema ez da erlezainena, denena da. Kabi gehiago egiten omen ditu herri handietan leku basatan baino, zer jana gehiago harrapatzen baitu. Esate batera: arraina maite du, eta arraina saltzen duten merkatuetan, igual, azaltzen da. Frutari ere kalte handia egiten dio, eta, pertsonantzako, hemengo liztorra baino peligrosoagoa da: kabitik 5 metrora hurbilduz gero eta sumatuz gero, segituan ateratzen dira mordoska bat atakatzera, eta metro franko egiten dute atzetik segika.
Eta zer egin daiteke? Oraingoz ez da erremediorik. Frantzian hedatu eta hedatu ari da, eta oraindik ez diote aterabiderik eman. Kabiak kentzea, tranpak paratzea eta liztorrak berak nola funtzionatzen duen ikastea da egin daitekeen hoberena.
Eta nork kendu behar ditu kabiak? Erlezainarentzat lan txarra da. Liztorrak erleak baino ezten luzeagoa du, eta mozorro berezi bat behar da; erleetan ibiltzen den mozorroa aisa ziztatzen du. Goiti asko egoten dira kabiak, eta azidenteren bat izateko arriskua dago. Frantzian, suhiltzaileek kendu dituzte berriro arte, baina hainbeste ugaritu da, atzeneko gobernuak erretiratu egin du zerbitzu hori, garesti ateratzen zaiola eta. Orain, enpresa pribatuak aritzen dira horiek kentzen, eta izugarri garestia da: 100 eurotik 1.000ra bitarte. Nafarroan, suhiltzaileek kendu dituzte batzuk, baina, gerora, ez dakigu haiei eraginaraziko dieten lan hori.
Tiroka botatzekotan, udan edo udazkenean izan daiteke egokia, beste urteko erreginak formatzen hasi baino lehen edo formatzen ari direla. Izan ere, liztorraz jakin beharreko gauza da neguan ia denak hil egiten direla eta erreginek bakarrik irauten dutela bizirik ondoko udaberrira arte, zulo zokoren batean; udaberrian, berriz, ez dira aurreko urteko kabira bueltatzen; urtero, kabi berriak egiten dituzte.
Beste gainekoan, berexitasun bat badu liztor beltzak hemengoak ez duena: belenoa tiratzen du begietara (alerjia eman dezake azala ukitu hutsarekin). Orduan, kabia eskuz kentzekotan, antiojuak ere paratu behar dute. Sarrerako zuloa estali beharra dago espraiarekin, esponjarekin edo algodoiarekin; kabia dagoen adarra moztu, zaku batean sartu eta su eman. Ilunabarrean edo goizean goiz egin behar da hori dena, liztor guziak barrenean lo daudela. Kabia ttikia bada, sarrera tapatu eta izozkailuan eduki bi ordu, gutxienez (tenperatura kanbioa txarra da liztorrarentzat).
Erlezainak zer egin dezake?
Gauza gutxi. Baina gutxi hori egitea ere inportantea da erleei eusteko. Inportantea da udaberri hasieran egiten den lana, orain esanen dudanagatik: liztor erreginak otsail erditsurako-martxorako hasten dira lurpetik ateratzen, jan bila, kabiak egiten eta arraultzeak erruten. Hortik jaiotzen diren liztorrak langileak dira. Lehenbiziko langileak hazi bitarte, erregina bera ibiltzen da harata eta honata. Horretaz, udaberriko liztorrak harrapatuz gero, erreginak harrapatzen ari gara, eta hala, kabi gutxiago izanen da inguruan. Nola harrapatu? Orain arte, hobekiena plastikozko botilekin egindako tranpak funtzionatzen dute.
Tranpak
Aurreko urteko kabitik hurbil paratu behar dute tranpak, 500 metroren barrenean, eta erlategian 100 metroren barrenean; erlauntzen gainean baino hobe inguruan. Hobe du lurretik metro eta erdira paratzea. Tranparen barrenera, zerbeza bota behar da, azukre puxko bat nahasita. Udaberrian azukre gehiago, uda atzenean gutxiago. Hiru egunetik aldatu behar omen da sustantzia. Hori asko da, baina, hiru egunetik ezin bada, ahalik eta maizena aldatu. Inportantea: komeni da aurreko urteko liztor beltzak izozkailuan altxatzea eta, udaberria ailegatzearekin, tranpa bakoitzean bat sartzea eta urte guzian bat sartua edukitzea; hartara, usainera etorriko dira liztorrak, eta erleak ere usaina aditu eta ez dira tranpan sartuko. Edozein moduz, zerbezak baino hobekiago funtzionatzen omen du beste sustantzia batek: Frantzian 'erlezainaren zumoa' esaten diote. Mustiluaren gisara egiten da, baina ezti laukiak ibili beharrean, lauki zaharrak ibili behar dute. Orduan: berezka zaharrak uretan urtu, eta ur zikin hori tranpatarako ibili; asko maite omen du liztorrak.
Plastikozko botilarekin egindako tranpak merkeak dira. Frantzian, bai omen dira tranpa ofizialak ere; Veto pharma enpresak egiten ditu, eta belar-olioa sartzen diote. Ongi funtzionatzen izan behar dute, baina franko garestiak dira.
Urriruko, ikaragarri ugarituak egoten dira liztorrak; 10 litroko pozal bat paratu eta euparaino betetzen omen da.
ATERABIDEA?
Kabiak kentzea, tranpak paratzea eta liztorrak berak nola funtzionatzen duen ikastea da egin daitekeen hoberena.