Gerra Zibila emakumeen begietatik kontatua

Atsekabe franko sortu zituen 1936ko Gerra Zibilak. Gerra bukatuta irabazleak eta gizonezkoak izan ziren historia idatzi zutenak, eta emakumezkoak eta galtzaileak bazterrera gelditu ziren. Baina 75 urte beranduago, gerra hura eta ondorena ezagutu zuten emakumeek ere badute zer kontatua.

Gerra Zibila eta ondorena, ez ziren beharba­da Euskal Herriko bertze­ zenbait tokitan bezain gogorrak izan eskualdean, baina gerra, beti da ge­rra, eta gisa batera edo bertzera he­rri­tar guztiengan du eragina, bando ba­tekoa izan zein bertze­koa, emakume ala gizon, zahar edo gazte. Konta­tzen denez, Ge­rra Zibilaren hasierako hilabeteak izan ziren gogo­rre­nak gure inguruan. Gipuzkoako mugan frontea eratu zen, eta frontea Gipuz­koa barnerantz joan arte, eskual­deak ge­rraren ondorio larrienak zuzenean ezagutu zituen. Gainera, Iparraldearekin mugan egoteak toki es­tra­tegiko bihurtu zuen.

Gerrak iraun zituen hiru urteetan gehienak halabeharrez Francoren alde borrokatzera bidali zituzten, eliza eta karlistak Francoren alde agertu baitziren. Ber­tze batzuek, ordea, arrazoi politikoengatik edo gerrara ez joateagatik Ipa­rraldera ihes egin zuten.

Gerraren ondorioak denek jasan bazituzten ere, bada beti bazterrean edo ahaztuta gelditu izan den begirada bat, eta hori emakumezkoena da. 75 urte bete dira aurten gerra hasi zela, eta hori aitzakiatzat hartuta egin da Amantalaren ahotsa ikus­kizuna Ge­rra Zibila ezagutu zuten Gipuz­koako dozenaka emakumeren testigan­tzak bilduz. Bide beretik, TTIPI-TTAPAk Ge­rra Zibila eskualdeko adineko emakumeen begietatik bildu nahi izan du. Eskualdeko lau emakumezkorekin egon gara, garai haiek nola bizitu zituzten jakin gogoz: Inaxi Ipa­rragirre (Arantza), Rosario Karrikaburu (Arraioz), Maritxu Salaberria (Goizueta) eta Isabel Organbide (Urdazubi) dira.

Inaxi IPARRAGIRRE (Arantza)

«Gerrak negar aunitz eragin zuen. Familiek sufritu egin zuten»

85 urterekin, ongi oroi­tzen da Gerra Zibileko kontuez Ontsenborda baserriko Inaxi Iparragi­rre. Zazpi senideko familiakoa, 9 urte­ zituen ge­rra hasi zenean. «Atta zena lineako guarda zen eta goiko herrietan, Almandozen eta, ibil­tzen zen. Iruñetik banda bat heldu zela erran zioten eta orduan alkate zenarekin solastuta, alkateak segidan konponduko zela erran­ zion gure attari. Baina bertze he­rrietara bezala, honat ere etorri ziren». Halaxe azaldu dizkigu Inaxik ge­rra­ aitzineko bere oroi­tza­pe­nak. Ber­tze herrietatik bezala, Aran­tzatik ere eraman zuten jendea Francoren alde gerran borrokatzera: «Arantzatik jende aunitz joan zen, behartuta, eta ez euren borondatez». Eta horien artean, bere anaia zaha­rrena ere eraman zuten: «18 urte bete gabe eraman zuten. Lehenbiziko Iruñera eraman zuten eta handik Gasteizera joatea tokatu zitzaion. Handik etorri zenean 25 urte zituen». Gerraren ondorioz, hildakoak ere izan ziren Arantzan; Inaxiren arabera, hamar bat he­rri­­tar hil ziren. «Gaz­­teak eraman zituz­ten, eta gero urrikitu ere egin omen ziren gazteegiak erama­te­agatik eta eskarmentu­rik gabeakoak izateagatik», dio. Ideia politikoen­ga­tik, batzuk preso ere hartu zituz­ten: «sei lagun eraman zituz­ten preso, baina apezak informe onak eraman zituen eurei buruz eta libre utzi zituzten. 15 bat egun pasatu zituztela uste dut».

Gerrak «negar aunitz» eragin zuela adierazi digu Ontsenbordako alabak: «amak hau­rrekin utzi­ eta attak ge­rrara joan ziren eta mutil gazteak ere eraman zituztenez, familiek su­fritu egin zuten». Anaia zaharrena ge­rran egon arren, etxean lanak egiteko ez omen ziren gaizki moldatu On­tsenbordan: «etxeko lanak egiteko bertze anaiak­ hor zeuden«, erran­ digu. Ge­rra akautu ondotik, ber­tze anaiek ere «zer­bitza­tu» omen zuten.

Goserik ere ez omen zuten pasatu etxean, nahiz eta «orain bezalako aukerarik ez zen izaten», dio Inaxik. Eta gaineratu digu, «gerra aitzinetik ere ez ginela orain bezala ongi». Ez zen oraingo «erosotasunik»: «orain aziendak belagira botatzen dira, baina orduan han ari behar izaten zen lu­rrak moldatzen, artoa erein, ilarra... Orain, gaztainari ere ez da kasurik egiten». Jateko­ eskasiarik ez, baina arro­pak eta oinetakoak falta izaten zituztela kontatu digu.

Oraindik neska koz­ko­rra zen gerra garaian Inaxi, eta gerrak gerra, «libesioa izanez gero, kontent» izaten zirela ere aitortu digu: «soldadu joateko mutiko kozkorrak edo pelaioak prestatzen aritzen ziren herrian, txistu eta guzti, eta gu haiei begira egoten ginen».

Eskolara ere joaten zen, baina «ez orain bezalako enpeinuarekin». Azaldu digunez, «goizean irakurtzen aritzen ginen maistraren ondoan, eta kuadernotan idazten eta kontuak ateratzen ere bai. Arratsaldeak laboreetarako izaten genituen eta niri aunitz gusta­tzen zi­tzaidan. Puntuan, gan­txi­loan... aritzen ginen. Eta astean egun batez, marrazketa egiten genuen». Hori bai, eskolan gaztelaniaz, baina euren artean beti euskaraz: «elkarren ar­tean, beti euskaraz ari­tzen ginen. Ez genekien deus ere erdaraz, eta batez ere base­rritarrak, beti­ euskaraz aritzen ginen. Ge­rra ondotik Doneztebera joan nintzen erda­raz­­ solas ba­tzuk ikastera».

Jendea isilik

Herrian jendea isilik egon zela aipa­tu digu: «beldurragatik, ez zuen deus ere erra­ten. Gainera, isilik egoten­ zena hobeki zegoen». Eta gerra akautu zenean, kontent sentitu zela gogoan du Inaxik: «anaiak onik zeudelako». Ho­rre­kin batera, esnea sal­tzeko letxerate­giak ere paratu omen ziren herrian, «eta guk, ba­se­rrita­rrok, harat eramaten genuen etxeko esne so­brantea sos batzuk ko­bra­tzeko. Sos horiekin txardin zaharrak eta arro­pak erosten genituen». Halere, gerra ondotik jendea oke­rrago gelditu zela uste du: «diruak ez zuen balo­rerik eta gerran ibilitako alemaniarrek eta italia­rrek ez zuten dirurik nahi, jatekoa nahi zuten».

Badu gerra ondoko bertze pasadizo berezi bat ere gogoan, alemaniarren hegazkin bat Aran­tzan erori zenekoa, hain zuzen: «14 urte izanen nituen eta Antonio anaia eta biek mezara bidean ginela, hegazkin batek mendia jo zuela ikusi genuen eta ilargia beza­lako bat agertu zen. Nik uste nuen azken juizioa zela!», dio. Mendia dena sutan gelditu omen zen eta barrenean zihoazen zazpi lagunak ere hil egin ziren. «Hegazkinaren puskak herrian ere egon ziren. Herritarrei menditik behiekin karroan hartu eta ekar­tzeko ordaindu egin zietela uste dut».

Rosario KARRIKABURU (Arraioz)

«Soldaduen gua­tzeak aldatzera eta arropak garbitzera gaten ginen»

Arraiozko Jauregizaharrean sortua da 89 urteko Rosario Karrikaburu, zortzi senideko familian. 7 urtere­kin Erratzura­ joan zen izeba batengana, eta umetako urte haiek Arraioz eta Erratzu artean «gan-torri» pasatu zituen, baita gerra denbo­ra ere. Ho­rregatik da­kiz­­­ki bi he­rrietako kontuak.

Herri guztietan ezkilak jotzen hasi zirelako ohartu zen Rosario gerra­ hasi zela: «nire ahizpa ileapaindegira gana zen eta Elizondo­tik oinez heldu zen. Ni orduan Lekarozen nengoen ahizpa baten etxean eta etorri zelarik, fraile guz­tiak leihotik begira ikusi zituen. ‘Zazi, zazi etxera, gerra hasi da eta ezkilak horregatik dira’, erran zioten eta etxe­ra etorri ginen». Atzo­ gertatu balitz bezala gogoratzen du.

Gerra hasita, Arraioze­ra itzuli zen: «hemengo jendea Bidasoaldera jate­koa eramaten hasi zen mandoekin, eta bat edo bertze hil egin ziren», adierazi digu. Egun ba­tzuen buruan, Erra­tzura joan zen izebarengana: «Erra­tzun, iganderoko da­ntzak eta inauteriak bertan behera gelditu ziren». Ho­rrez gain, herri guztia soldaduz bete zela ere oroi­tzen da: «lehenbizian hemengo soldaduak ziren, eta gero, behartuta lan egitera hainbertze preso ekarri zi­tuz­ten».

Aduana «haundi» bat ere omen zegoen Erra­tzun, eta kontatu digunez,­ «etxeetatik maindireak eman genituen soldaduendako. Guatzeak aldatzera eta soldaduen arropak garbitzera ere gaten ginen». 14-15 urte izanen zituen. Iparraldearekin muga egiten duelako­, mugimendu haundia sortu zen garai hartan Erra­tzun. Rosarioren irudiko, «Baztango ber­tze herrietan baino gehiago. Militar aunitz zegoen, eta karabineroak ere bai».

Bi anaia gerran

Rosariori bi anaia joan­ zitzaizkion gerrara, bat Teruelera eta bertzea Bilbora. Horietako batek urte osoa egin omen zuen etxera agertu gabe, eta etorri zenean eskuak hondatuta itzuli omen zen, hotzaren eraginez. Ber­tzea, ordea, lehenago etorri zen, baina eritu zela­ko: «Leka­roz eta Oronoz­ko komentuak ospitale bezala paratu zituzten, eta nire anaia, eritua, Lekarozko komentura eka­rri zuten. Igandetan bisita­tzera gaten ginen». Anaiek kontatuta dakizki, trin­txeretan nola lo egiten zuten: «hotza pasatzen zuten, eta bertze aldekoekin ere solasean aritzen omen ziren. Eskualdunak ziren bi aldetakoak eta ez zuten bat bertzearen kontra deus ere, baina mana­tzen zietenez...».

Dena den, bi anaia horiek gerrara joan gabe gelditzeko aukera izan zuten: «gerra hasi zelarik, bi anaiak Frantzian ari ziren lanean. Desertore gelditzen ahal ziren, baina gure aitak etortzea nahi zuen, gerra komunismoaren kontra eta Jaun­goi­koaren alde zela erran­ zutelako. Horregatik eto­rri ziren». Frantziatik itzuli­ ziren eguna ere gogoan du Rosariok: «ikurrinarekin eta gerriko nazionalistarekin etorri ziren, eta Gartzainen emazteki batek kentzeko erran zien. ‘Zertaz? Hau gurea da!’, galdetu omen zuten, baina emaz­tekiak hobe zituztela kendu erantzun, eta kendu egin zituzten.

Arraioz eta Erratzu. Gerra garaian bi herriak ezagutu zituenez, bada aten­tzioa deitu zion ber­tze zerbait ere: «Erratzun guardia egiten zutenak fusilekin egoten ziren, eta Arraiozen, etxeko gizonek, aita eta osaba tartean, ehizeko es­­ko­peta­re­kin gan behar izaten zuten. Ez zuen inongo logikarik...». Hortaz aparte, gogoan du denek bandera espainolaren botoi bat eraman behar izaten zutela, «de­rri­gorrez», eta balkoi eta leihoetan ere bandera espainolak paratu behar izan zituztela.

Gerra aitzinetik, «bi­zio­rik gabe, baina kontent eta ongi» bizi omen ziren Rosario eta familia. Baina ideia politikoak tarteko, erran digunez, «ez­ta­baida aunitz» iza­ten ziren». Goserik ere ez zuten pasatu, ez gerra ai­tzi­netik eta ez gerra den­bo­ran ere: «Erratzun denda bat zuen izebak, eta trukean aunitz egiten genuen». Goserik ez, baina beldurra bai, eta bereziki bi anaia gerrara joanak zituelako. «Hiriburu bat hartzen zutelarik, koheteak eta ezkilak hasten ziren. Anaiak gerran zeuden eta ez nekien bizirik ala hilik ziren. Horrelako toki bat hartutakoan, beti ekartzen zuten norbait­ hilik». Sakrifi­zioak ere egiten zirela azaldu digu: «anaiak ge­rran zirelako, postrea har­tzeari utzi, zinea ikusteko­ aukera izan eta ez gan...».

Eskolan ere aldaketa somatu zuten gerra hasita. Ordura arte, gehiena erdaraz egiten bazuten ere, egun batez eskuara ematen omen zuten, baina gerra hasita, maixu-maistra «arras erdaldunak» ekarri omen zizkieten. Gisa berean, elizako kantuak ere erda­raz egiten hasi omen ziren. Etxean eskuara eginagatik, Erratzuko karriketan erdara aunitz somatzen zela kontatu digu: «erdaldun aunitz zegoen, eta aunitz aritzen ginen erdaraz, sobera», iritzi dio. «Bertakoak eskuaraz ere aritzen ginen, batez ere ni baino zaha­rragoak. Bai­na guk eskolan erdaraz egiten genuen, eta karabineroen alabak ere lagunak genituen eta haiekin ere erdaraz egiten genuen».

Etxean soldaduak har­tu zituztela ere oroi­tzen da. «Erra­tzun bi kataluniar izan genituen eta Arraio­zen donostiar bat. Honek gure etxean telefo­noa paratu zuen, eta guk ere solas egiten genuen».

Ezkilen bidez kontura­tu zen gerra hasi zela, eta akitu zela ere modu berean jakin zuen, ezkilak somatuta. Ordura arte, derrigortuta etxeetan eduki ziren Espainiako banderak «denbora luzez» segitu zutela aipatu digu, eta ikurrina, «arras­ mantso» etorri zela: «fran­tsak ekarri zuten Elizondora. Besta bat egin zen eta emozionatuak gelditu ginen hainbertze jende ikurrinarekin ikusita».

Maritxu SALABERRIA (Goizueta)

«Etorri eta segituan, Espainiako bandera paratu zuten soldaduek udaletxean»

Sortzez Oattolo baserrikoa da Maritxu Sala­berria (89 urte), baina ttikitan herrira bizitzera eto­rria guraso eta lau senideekin. 13-14 urte zituen Gerra Zibila hasi zenean, «adin eroa», dio irri­barrez. Eta beharbada horregatik, ez duela ge­rrako oroitzapen txarrik aitortu digu: «soldaduak behin ere ikusi gabeak genituen eta saltsa non, gu han». Baina badu bai zer kontatua: «gerra hasi zela za­bal­­tzen ari zen, tropak heldu­ zirela eta denak hartuko gintuztela. Eta Goizuetara ere, tropak ailegatu ziren». Ho­rrela azaldu digu. «Solda­du asko eto­rri ziren eta sartu zirenean, segituan Espainiako bandera paratu zuten Herriko Etxe­ko balkoian, eta denak ka­lean bueltaka hasi ziren». Tropen etorrerak beldurra eragin omen zuen herrian: «gure ama ere ne­garrez hasi zen», gogoan du. Izan ere, etxean­ 17 urte­ko anaia zuen, eta ho­rrek kezka eragin zien.­ Guardiazibilak etxe­raino ere joan omen zi­tzaiz­kien: «atea jo eta aitari behirik ba ote zuen galdetu zioten. Etxe askotan atea ireki eta sotoa bistan izaten da, behiak bistan, eta gurean ere bai. Aitak baietz eran­tzun zion. Eta zenbat zituen eta ka­rroa ere ote zuen galdetu eta bi zituela eta ka­rroa ere bazuela esan zion aitak. 7etarako plazara joateko agindu zion, ka­rroarekin eta behiekin, Artiku­tzara jatekoa eraman behar zutela». Artikutza soldaduz betea zegoen, eta «egun frankotan jatekoa eraman behar izan zuten».

Gau batean, beste bisita bat ere izan zuten etxean, sarjentu eta soldadu batena: «zenbat gela genituen soberan galdetu eta oheak­ paratzeko agindu ziguten, egun ba­tzuetarako bizpahiru soldadu etorriko zirela gauak pasatzera. Hiru eto­rri ziren», adierazi digu. Baina egun batzuk pasatuta joan omen ziren: «libre zeuden garaje eta sotoak harrapatu zituzten eta soldaduen­tzako pres­tatu zituzten».

Tiroak eta hildakoak

Maritxuren hitzetan, gerraren hasierako egunetan soldadu asko ibili zen herrian barna, baina gerora kopurua jeitsi egin zen. Herrian kuartela ere bazen, «lauzpabost guar­diazibilekin, eta gu­txi zirelako soldadu ba­tzuk ere gelditu ziren, makiak ere ibili baitziren». Gainera, abisua ere eman omen zieten herritarrei: «inor arro­tzik etortzen bazen, kuartelean abisua emateko». Eta izan ziren halako kasuak: «Baserri batean, lau lagun sartu ziren ate joka arra­tsean, jan gabe hiru egun bazituz­tela eta ea zerbait emanen ote zieten. Hotzak eta goseak zeudela. Su ede­rra egin omen zuten eta jatekoa ere eskaini omen zieten. Baina etxe­ko semea kuartelera eto­rri eta lau hantxe zeudela kontatu zuen. Guardiazibilak joan eta eraman egin zituzten, baita hil eta lurperatu ere. Bilbo eta Donostiakoak ziren». Bes­te kasu batez ere oroi­tzen da Maritxu: «borda batean, lanean ari zirela, pertsona bat agertu omen zen, kalterik ez zuela eginen eta bordan lo egin nahi zuela esanez. Eta baietz lo egiten ahal zuela. Baina herrira etorri eta guardiazibilei esan zioten. Guardiazibilak bordara joan ziren, eta eskaileretan gora haren bila zihoazela hark tiroa bota eta ihes egin zuen».

«Gainerakoan, ez zen tirorik izan –dio–, baina saiakerak bai». Honela kontatu digu: «nazionalista batek Ba­tzokia paratu zuen plazan, nahi zuenak apuntatzeko eta gazteria afiliatu egin zen. Aberri Egunetan festa haundiak antolatzen zituen, eta Goizuetara ere Hernanitik propio txistulariak eta danborjoleak ekarri zituen, mutilak beren dantzak eta guk gureak ikasteko. Gero, 1936ko Abe­rri Egunean Donostian dantzatu genuen. Hiru autobus joan ginen Goizuetatik, bi mutilenak eta bat neskena». Batzokiko buru egiten zuen hori, eta ba­tzokia zegoen eraikine­ko nagusia lagunak omen ziren, eta horiek biek ere hartu omen zituzten hil­tzeko asmotan. «Baina sarjentuak hori ez zela hiltzeko motiboa eta soltatu egin zituzten», adierazi digu.

Gainerakoan, beste herrietatik bezala, Goizuetatik ere «behartuta» joan ziren gazteak gerrara soldadu. «Hiru boluntario ere baziren, falangistak, baina besteak behartuta eraman zituzten. Gure anaia ere eraman zuten». Eta zazpi urte pasatu omen zituen kanpoan. Hona hemen arrazoia: «kapitainaren zakurra goiko dorretik bota eta zakurra hil egin zen eta atxi­lotua egon zen».

Maritxuk, bere aldetik­, eskolan segitu zuen: «14 urte arte aritu ginen. Ge­rra aurretik eta gero ere, maistra berak segitu zuen. Zarauztarra zen, euskalduna, baina ez zioten uzten euskaraz hi­tzik­ egiten. Guk geure artean euskaraz egiten genuen eta maistrarekin erdaraz, atzekoz aurrera edo au­rrekoz atzera, baina ari». Eta goserik ere ez omen zuten pasatu, «artoa eta ilarra bazelako». Baina gogoan du, ba­tzuk ezinean ibili zirela.

Isabel ORGANBIDE (Urdazubi)

«Anaia falange sartu zen, bertzela, etxea hartuko zutela erran ziotelako»

Gantxenea baserriko sei seme-alaben artean, gazteena da Isabel Organbide, Felipe Otegirekin (hau ere urdazubia­rra) ezkondu eta gaur egun Senperen bizi dena­. Gerra Zibilaren garaian, haurra zen oraindik, baina ez ditu ahaztuak ordu­ko kontuak. Gainera, se­na­rra lagun izan du garai haien kontakizunean. Hala, gogoan dute gerraren hasierako egun haietan, «aduanak arras itxi eta jendea hartzen hasi zirela, eta zenbait preso ere eraman zituztela Urdazubitik Iruñerat. Nazionalistak ziren. Ez genuen zer zen konprenitzen baina beldurtu ginen». Gainera­tu digunez, «ge­ro gehiago estutzen hasi ziren»­.

Gerrarekin batera, beldurra zabaldu omen zen herrian, eta horregatik edo, «jendea ez zen auni­tzik mobilizatu, isilik egon zen», kontatu digu. Ber­tzeetan bezala, mutil gaz­teak gerrarako deitu zituzten eta horietako bi ez ziren gehiago itzuli: «Urdazubiko bi hil ziren ge­rran, batto Elorrion eta bertzea Galizia aldean».

Anaia falangistekin

Isabelen anaia ere ge­rrara joan zen, eta horregatik, «penatuak» egon zirela azaldu digu. Gainera, kolpatua izan zen: «buruan metrailetarekin kolpea hartu zuen». Bi taldetan ibili zen Isabelen anaia: «Ur­dazubin, gizon gutti zen eta denak bor­txatuko zituztela erran zioten, eta hobe zutela bo­luntario gan. Hasieran, errekete gan zen boluntario, eta gerrarako pres­tatu zituztenean, Iruñetik eskapatu zen. Zugarramurdiko lagun batekin oinez etorri zen etxera. Eta gero, falange sartu zen, sartzen ez bazen, etxea hartuko zutela erran ziotelako. Ama bakarrik zen eta ez zen egoten ahal etxerik gabe», aitortu digu. Izan ere, 7 urterekin atta galdu zuen Isabelek, eta ama sei seme-alabekin gelditu zen.

Ordura arte, Dantxarineko eskolan ibili zen Isabel: «Ainhoatik mojak gaten ziren eta gure aita zenak frantsesa ikastea nahi zuen, berak Donibane Lohizunen egina zuelako ofizioa. Baina gerra­ denboran mojak izitu egin ziren etortzeko. Hala, ge­rra hasi bitarte, frantsesez ikasteko eskola ho­rretara gan nintzen. Baina, tarte horretan aita ere hil egin zen. Dantxa­ri­neko eskolan pagatu behar izaten zen eta ama bakarrik gelditua zen». Hortaz, gero Urdazubiko eskolan hasi zen, eta gaz­telaniaz egin behar harekin, «gatazkak» ibili omen zituen Isabelek: «perro errateko eskatzen zidaten lagunek, eta nik ‘r’ frantses azentuarekin erra­ten nuen», gogoratu du irriba­rrez.

Eskolatik kanpo, kara­binero eta soldadu dezente ibili omen zen garai hartan. «Nonahi baziren txabolak. Gure anaiak­ beho­rrak bazituen eta iluntzetan beho­rrak itzul­tzera gaten ginen, eta guardian zeudenek gu soma­tzean, ‘cuer­po a tierra’ erra­ten ziguten. Eurek ere izitzen zirela erraten zuten». Behin baino gehiagotan, soldaduak etxe­ra ere joan omen zi­tzaizkien gosal­tzera, gaua guardian eman ondotik: «kafesnea gogotik ha­r­tzen zuten –dio–. Ez zirela boluntarioak konprenitzen ginuen, eta eskual­dun aunitz ere bazen». Gaineratu digunez, «soldaduek ez zuten inor kolpatu herrian».

Falangistekin, ordea, izan zen liskar bat edo bertze: «falangistek etxe bati su eman zioten Urda­zubin. Etxe hartan apaizak apopilo zeuden, eta etxe horren jabea nazionalista zen. Mezako denboran eman zioten su etxeari. Ez zen su iziga­rria izan, baina herritar guztiak han bildu ziren itzaltze­ko». Herritik haratago, «Irun erre zelarik gure etxetik garrak ageri zirela» oroitzen da Gantxe­neko alaba, baita «Bilbo hartu zutelarik ezkilak aditu genituela» ere.

Urdazubi Iparraldearekin muga egiten duen herria izaki, kontrabandorako ere aprobetxatu zuten aunitzek, tartean Felipek ere bai, Isabelen senarrak. «Sos pixka bat biltzen ginuen, ez bai­tzen bertze deus ere izaten. Bizitzeko behar ginuen», aitortu digu. Kontrabandistek ezbehar bat baino gehiago ere izan zituzten karabineroekin: «hiru kontrabandista hil zituzten karabineroek. Batto kafea ekartzerakoan hil zuten mugan. Tiroa bota zioten eta nahi gabe hil zutela erran zuten, baina... Bertze bat odolustuta hil zen. Eritu eta ez zioten kasurik egin eta bertan gelditu zen. Eta hirugarren bat etxera heldu zela hil zuten; pixka bat komunista zela erraten zuten».

Gerra akitu zenean ere kontrabandoak segitu zuen­ eta Iparraldea hurbil izateak goserik ez pasatzeko eta handik jatekoa ekartzeko aukera eman zien: «Goserik ez ginuen pasatu, baina lasaitasunik ere ez. Beti pi­ttat estutu behar izaten zen. Zenbat opil janak ote gara xingar hotzarekin!».

HILDAKOAK

«Arantzako hamar lagun hil ziren gerran eta politikagatik sei hartu zituzten preso»

Inaxi IPARRAGIRRE Arantza, 85 urte

ETXEAN KEZKA

«Goserik ez genuen pasatu baina beldurra bai, bi anaia ge­rrara ganak nituelako»

Rosario KARRIKABURU Arraioz, 89 urte

SALAKETAK

«Inor arrotzik etor­tzen ba­zen, abisa­tzeko esan zuten guardiazibilek eta izan ziren ka­suak»

Maritxu SALABERRIA Goizueta, 89 urte

GAUEKO LANA

«Karabineroek hiru kontrabandista hil zituzten gerra garaian Urdazubin»

Isabel ORGANBIDE Urdazubi, 81 urte