Euskararen eta zehazki alfabetatze prozesuaren gainean dauden diskurtso, motibazio eta esperientzia ezberdinak mahai gaineratzea eta Euskara Zerbitzuen egitasmo eta esku-hartzeak gidatzeko informazio baliagarria eskuratzeko helburuarekin Baztan, Bortziriak, Larraun, Leitzaldea, Malerreka eta Ultzama aldean ikerketa egin du Aztiker Ikerguneak, gure inguruko Euskara Zerbitzuek hala eskatuta.
24 herritarrek parte hartu dute Baztango, Bortzirietako, Larraungo, Arano, Areso, Goizueta eta Leitzako, Malerrekako eta Ultzamaldeko Euskara Zerbitzuen eskutik Aztikerrek egindako ikerketan: 12 emakumek eta 12 gizonek. Hiru elkarrizketa sakon egin dira, Bortzirietan alfabetatu batekin, Larraunen alfabetatu gabeko batekin eta Leitzan alfabetatze bidean ari den batekin. Lau eztabaida talde ere egin dituzte, Bortzirietan, Larraunen eta Malerrekan bana alfabetatu gabeekin eta Bortzirietan bertze bat alfabetatze bidean direnekin eta alfabetatuekin.
Ikerketak informazio ugari eta aberatsa eskaini du eta ondorio batzuk ateratzen ahal dira.
Alfabetatzearen balorea
Alfabetatzeari (irakurrian eta idatzian euskaraz ongi eta eroso aritzeari) balorea ematen diote elkarrizketatuek (ez dugu diskurtso ezaxola edo gutxieslerik aditu). Bertzerik da horretarako premia duenak euskara maila hobetzeko euskaltegian izena emateko erabakia hartzea.
Parte hartzaileen iritziz, euskara ikasi edo alfabetatu beharrean herritar aunitz dago (haiek eta beren ingurukoak tartean). Hortik ondorioztatzen da herritar horiengana ailegatzeko ahalegina egitea dagokigula (normalizazio lanetan aritzen garen eragileoi), irakurrian eta idatzian euren euskara maila hobetuko badute.
Euskara ikastea (irakurri eta idatzi) eta hizkuntza ohiturak aldatzea (gaztelaniatik euskarara) posible da: parte hartzaileen esperientziak hori egiaztatzen du.
Irakurri eta idazteko ohitura
Orokorrean ohitura gutxi dute parte hartzaileek euskaraz irakurri eta idazteko. Alde horretatik, aunitzek goraipatzen dute TTIPI-TTAPAk euskara ulerterrazean egiten duen lana.
Euskaraz alfabetatua egotearen onurak
Euskaraz irakurtzen eta idazten moldatzen ez direnek askatasun edo autonomia falta nabaritzen dute hiztun bezala hainbat arlotan moldatzeko.
Alfabetatzea eta euskara maila hobetzea hainbat gauzatarako da beharrezkoa (zenbait lanpostutarako, hainbat dokumentu ulertzeko, euskaraz irakurtzeko eta idazteko gai izateko…) edo gutxienez onuragarria. Gurasoek seme-alabei laguntzeko (bertzeak bertze, eskolako zereginetan) ezinbertzekoa dela azpimarratu dute hainbat parte hartzailek. Alfabetatu zirenek arrazoi hauek eman dituzte prozesua burura eramateko: lana edo titulua lortzea, seme-alabei laguntzea, euskalkiaz gehiago jakitea, eta jokoz kanpo ez gelditzea.
Alfabetatu direnek edo orain bide horretan ari direnek, orokorrean, aurreikuspenak bete dituzte (edo betetzen ari dira): lana edo titulua lortzea, irakurketa eta idazketa hobetzea, eta semealabei modu egokian laguntzea.
Alfabetatze prozesua burutu dutenek bertze onura batzuk ere aipatu dituzte, irakurri eta idazteko gai izateaz gain: euskara batua ikasi eta ulertzea (bertze herrialdetako euskaldunekin elkar ulertzea) eta euskalkian eta bertako hiztegian sakontzea.
Kontzientziazio lanaren beharra
Nolanahi ere, bada etsipen punttu bat elkarrizketatuen mintzoan, izan ere, alfabetatzearen kontrako diskurtsorik ez badago ere, agerikoa da sozialki ez dela lehentasuntzat jotzen. Hortaz, kontzientziazio lanaren beharra sumatzen dute, eta horretan eragin beharra dute baikorki Euskara normalizazioan ari diren eragileek.
Hobetzeko proposamenak
Euskara zerbitzuek herritarren sentsibilizaziorako egiten duten lanari buruzko iritzia galdetuta, oro har ez dituzte sobera ezagutzen egiten diren kanpainak eta gisakoak. Azken urteotan egindako kanpainak erakutsi zaizkienean, horiek hobetzeko proposamenak eta kontuan hartzeko oharrak egin dituzte, hurrengo urteotako esku hartzeetan euskara zerbitzuek presente izateko.
Modu berean, euskaltegien funtzio sozialari ikaragarrizko garrantzia eman diote. Hortik abiatuta, euren eskaintza herritarren beharretara egokitzeko proposamenak eta kontuan hartzeko oharrak egin dituzte, euskararen irakaskuntzaz arduratzen diren eragileek euren eskaintza hobetzeko baliagarriak izaten ahal direnak.
ELI ASTIASARAN, AZTIKER IKERKETA TALDEKOA
«Euskaltegien lana ez da ezagutzen»
• Alfabetatzea ongi dago, baina ez premiazkoa. Hori litzateke ikerketaren ondorio nagusia?
Diskurtso guztiak alfabetatzearen aldekoak dira, baina zalantzatan jartzen dute beharrezkoa ote den. “Ongi etorriko litzaidake alfabetatzea, baina ez dago nere lehentasunen artean”, horrela laburbiltzen ahal da iritzi orokorra.
• Alfabetatzearen inguruko pertzeptzioa aldatzen da, elkarrizketatua bera alfabetatua, alfabetatze bidean edo alfabetatu gabea izan?
Ez da ezberdintasun argirik somatzen. Ezin da esan alfabetatuek diskurtso positiboagoa dutenik alfabetatu gabeek baino. Hori pertsonalagoa da, norberak euskararekin duen konpromisoaren araberakoa.
• Elkarrizketatuek aipatzen duten kontzientziazio lana nola gauzatu beharko litzateke?
Hori da aipatzen duten gauza bat, bere buruari autokritika pixka bat eginez, baina nola egin… hori oso zaila da, “jakinen bagenu ez ginake hemen horrela egongo” diote. Inguru horretan, euskaltegien funtzioa ere gehiago lotzen da euskara ikastearekin alfabetatzearekin baino. Ez dakite zenbat talde dauden, zertan ari diren…
ANGEL URTXEGI, euskaraz alfabetatu gabea
«Seme-alabei etxeko lanetan laguntzeko komeni da euskara idatzia ongi menperatzea»
Angel Urtxegi igantziarrak ikerketako eztabaida talde batean parte hartu zuen. Ikasketak gazteleraz egin zituen eta ez da euskaraz alfabetatu, «gaur egun horretarako denborarik» ez duelako. Arantzako Herriko Etxeko langilea da eta Igantziko zinegotzia, hiru seme-alaben aita.
Bilera bat egin zuten Beran eta alfabetatzearen inguruko iritziak bildu zituzten. «Gure kasuan, gehienok ama-hizkuntza euskara genuen, baina eskolan gazteleraz ikasitakoak ginen, alfabetatu gabeak».
Ikerketaren ondorio nagusiarekin, alfabetatzeak balio duela baina ez dela lehentasuntzat jotzen, alegia, ados dago Urtxegi. «Hori izan zen eztabaida taldean atera genuen ondorio nagusietako bat –dio–. Bertze ondorioetako bat zen ez zaigula begietatik sartzen alfabetatzearen premia hori, kartelen bidez ez da ailegatzen eta bertze zerbait zuzenagoa egin beharko litzateke, baina ez dakit zuzen zer».
Bera langile publikoa izanik, Urtxegik badaki egokia litzatekeela alfabetatzea eta alde horretatik, «lankide batzuk ari dira Lesakako euskaltegian, albinteentzako eta udal langileendako alfabetatze ikastaroetan, nik ez dut parte hartu, momentuan ez dudalako denborarik. Zaila izaten da horretarako astia hartzea. Baina ongi etortzen da beti».
Kontzientziazio lanaren garrantziaz ere aritu ziren, «jendeak garbi edukitzea zertarako alfabetatu behar den eta helburua zein den garbi agertzea: denok euskaraz solasteko eta bizitzeko gai izatea». Seme-alabekin jolasteak eta etxeko lanetan laguntzeak ere bultzatzen du alfabetatzerako orduan. «Orain dena euskaraz ikasten dute eta, etxeko lanetan lagundu nahi baduzu, komeni da euskara idatzia ongi menperatzea». Hala ere, Angel Urtxegik onartzen du ez duela euskaraz irakurtzeko eta idazteko ohitura handiegirik: «Haurrentzako ipuinak irakurtzen ditut, baita Ttipi-Ttapa edo Berria ere, baina libururik ez, ez euskaraz ezta gazteleraz ere. Irakurtzeko orduan beti gehiago tiratzen dut erdarara, errazagoa egiten zait. Saiatu egiten naiz, baina eskolan erdaraz ikasi genuenez…».
Euskaltegiak egiten duen lana baloratzen ez da ausartzen igantziarra, «ez dudalako sobera ezagutzen».