Nafarroako mugan ia 2.000 gotorleku daude (10.000 baino gehiago Pirinioetako mendikate osoan), erregimen frankistak Pirinioetan inoiz gertatu ez zen inbasio aliatu edo errepublikar baten prebentzioz eraikiak. Ana Ollo, Nafarroako Gobernuko lehendakariorde eta Memoria, Bizikidetza, Kanpo Ekintza eta Euskara kontseilaria, Lesakako Agiña mendian abuztuaren 1etik "Hormigoizko mugak" izeneko proiektu zabalaren baitan 25 gazte frankismoaren bunkerrak berreskuratzeko egiten ari diren lanetan izan da gaur goizean. 2026ko programazioak bigarren txanda bat aurreikusten du abuztuaren 16tik 30era Baztanen (Alkurruntzen). Berrikuntza gisa, aurten bunkerretako hormetan dauden idazkiak bildu eta inbentariatu dira, eta Donibane IKren lankidetzarekin sarbidea ematen duten bidezidorren seinaleztapena hobetu da.
2017an martxan jarri zenetik, hainbat autonomia eta herrialdetako 400 gazte baino gehiagoren borondatezko lanari esker, hogeita hamar bat gotorleku berreskuratu dira Auritzen, Igalen, Erratzun, Beran, Lesakan, Eugin edo Izaban, besteak beste. Proiektuak barne hartzen ditu Memoriaren eta Bizikidetzaren Zuzendaritza Nagusiaren Memoriaren Nafarroako Institutuaren eta Etxebizitza, Gazteria eta Migrazio Politiken Departamentuaren Nafarroako Gazteriaren Institutuaren artean antolatutako eta finantzatutako gazte-boluntariotzako eremu horiek, eremu bakoitzeko toki erakundeekin lankidetzan. Aurtengo edizioan, Lesakako alkatea eta Baztangoa bisitan izan dira.
Jakina denez, Franco diktadoreak saihestu nahi zuen indar aliatuen edo erresistentzia antifrankistaren balizko inbasioa gerra zibilaren eta bigarren Mundu Gerraren ondoren. Eraikin horiek (metrailadorerako, arroaren aurkako kanoirako, morterorako, babeslekuetarako eta abarretarako elementuak barne) foru lurraldean eraiki ziren, bi txandatan. Lehenengo fasean, 1940ra arte, 115 egin ziren guztira. Bigarren fasetik (1955 arte, gutxi gorabehera) 1.836. Bigarren fase horretatik 2.884 planifikatu zirenez, 1.047 eraiki gabe geratu ziren.
Ana Ollo: «Zubiak eraiki eta bideak ireki, bunkerrak eta hormak eraiki beharrean»
Ana Ollo kontseilari eta lehendakariordeak boluntariotzaren arloan parte hartu duten gazteei adierazi die oso garrantzitsua dela gazteek erregimen frankistaren bidegabeko indarkeriaren memoria bizirik mantentzeko konpromisoa hartzea, gaur egun faxismoen eta postfaxismoen gorakadaren testuinguruan, demokrazia berriro mehatxatzen baitute, gertatutakoa zalantzan jarriz eta ukatuz. «Gure gizarteko bizikidetza ezin da ahanzturan edo ukazioan oinarritu, memoria kritikoan baizik», adierazi du bisitan. Bertan, belaunaldi berriak «zubiak eraikitzera eta bideak irekitzera» animatu ditu, «harresien edo bunkerren ordez», eta «muga elkartzeko eta lankidetzarako gune gisa ikustera, ez banaketarako eta hesirako gune gisa».
Eta ez bakarrik arrazoi etiko eta politikoengatik, baizik eta «historiak erakutsi duelako horrelako eraikin megalomanoek ez dutela erabilgarritasun praktikorik, gerraosteko garai latzean gizarte zibilarentzat oso beharrezkoak ziren baliabide ekonomikoak eta giza baliabideak kendu baitzituzten (batzuetan lan behartuak ere bai). Intolerantzia eta faxismoa – lehen eta orain – geldiarazteko modurik onena demokrazian, giza eskubideetan, justizian eta askatasunean oinarritutako mundu bat eraikitzea da », adierazi du.
Kontseilariarekin batera, Ladis Satrustegi Lesakako alkateak, Nafarroako Memoriaren Institutuko arduradun Josemi Gastón eta César Layana izan dira, eta Nafarroako Gazteriaren Institutuak ere parte hartu du, Carlos Amatrian zuzendariordearekin batera.
Idazkiak berreskuratzeko eta seinaleak hobetzeko lanak
Oraingo honetan, elementu horietako batzuk garbitzeaz gain, bai Agiña mendiaren inguruan, bai Lesakan orain (eta aitzinerago Alkurruntz mendiaren inguruan, Baztanen), lehendik zeuden ibilbideen seinaleztapena hobetzeko lanak egiten ari dira. Irisgarritasuna errazteko, Donibane IKrekin batera egindako lan baten bidez, ikastetxe horretako ikasleek seinaleztapen-zutoin batzuk egin zituzten, dauden ibilbideetan jartzen joango direnak. Boluntariotzako esparruetan Lesaka-Oiartzun eta Otsondo ibilbideak seinaleztatzea aurreikusi da.
Egiturak garbitzeaz gain, sarbideak eta behatxuloak estali ahal izan dituen landaredia eta lurra kentzeaz gain, lan garrantzitsua da bunker horietako askoren idazkiak biltzea eta horien inbentarioa egitea. Kasu askotan, izen propioak, datak eta abar dira, eraikuntzan parte hartzen duten gizonekin zerikusia dutenak. Aipatu bezala, 40ko hamarkadaren hasierara arteko lehen eraikuntzak Langileen Batailoietan zeuden preso eta errepresaliatuek egin zituzten; bigarren fasea, berriz, ordezko soldaduekin egin zen.
«Idazki horiek, batzuetan, benetako altxorrak dira, izena eta abizena jartzeko edo frankismoko benetako esklabo horien bizipen gogorrera hurbiltzeko aukera ematen digutenak. Pixkanaka katalogatuta, datu-base aberatsa sortuko da, milaka gizon horien memoria ahaztua berreskuratzen eta zabaltzen lagunduko diguna. Aurrera pasu handia izango da memoria honen eraikuntzan», azaldu dute Nafarroako Memoriaren Institututik, zeinek material hori Oroibidea artxibo digitalean sartuko baitute.